فک‌ها در تابستان، بهار و پاییز بیشتر در آب‌های ایران زندگی می‌کنند و برای زایمان به مناطق یخی در شمال دریای خزر مهاجرت می‌کنند. متاسفانه بخاطر شکار بی‌رویه آنها برای استفاده از پوست و گوشت‌شان، گرم شدن زمین و کم شدن منابع غذایی، حتی آلودگی‌های محیطی و بیماری جزو حیوانات در حال انقراض هستند. با دکتر داوود میرشکار، مدیر کل دفتر زیست بوم‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست کشور به گفت‌وگو نشستیم و از وضعیت پستانداران دریایی به‌خصوص فک خزری جویا شدیم. با ما همراه باشید.

*چه تعداد پستاندار دریایی داریم؟ اوضاع این روزهای آنها چطور است؟

در دریای خزر یک گونه پستاندار دریایی داریم که تنها گونه پستاندار دریای خزر و دریای کاسپین است که نام علمی فکو کاسپیا دارد. در جنوب کشور هم پستانداران دریایی شامل دلفین‌ها و نهنگ‌ها هستند که در خلیج فارس آنها را مشاهده می‌کنیم. در کل دنیا پستانداران دریایی 130 گونه متعلق به 4 رسته هستند. در خلیج فارس 4 خانوادۀ آنها وجود دارد که 16 گونه از راسته آب بازان با پستانداران دریایی شناسایی شده‌اند و تماماً در لیست سرخ iucn اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت هستند. دنیا در زمینه پستانداران دریایی تحقیق بسیاری می‌کند. آنها را ردیابی کرده و محل تردد و تغذیه‌شان را در نظر می‌گیرد. آنها بیشتر مهاجر هستند و فقط جمعیت محدودی از آنها در یک منطقه زندگی می‌کنند. حافظان محیط زیست سعی می‌کنند در خلیج‌هایی که تردد شناورها در آن زیاد است، مسیر تردد پستانداران دریایی را به کشتی‌ها اعلام کنند که شناورها با احتیاط بیشتری حرکت کنند و برخوردی با آنها صورت نگیرد. در خلیج فارس اکثر این پستانداران در اطراف جزایر هستند. آنها در خوریات خوزستان و در اطراف جزایر هور و تالاب‌های ساحلی در اطراف جنگل‌های حرا در هرمزگان از نظر تغذیه راحت‌تر هستند و بیشتر آنجا زاد و ولد می‌کنند.

*چه آسیب‌هایی متوجه آنهاست؟

پستانداران دریایی تنفس می‌کنند و برای این تنفس مجبور به آمدن در سطح آب هستند. که متاسفانه در تورهای انتظاری که در دریاها پهن شده گیر می‌کنند. چون بعد از گیرکردن در تورها، آنها نمی‌توانند برای تنفس به سطح آب بیایند از بین می‌روند. در سالهای گذشته چند نهنگ 13 تا 33 متری داشتیم که متاسفانه به دلیل گیرافتادن در تورها و برخورد با شناورها از بین رفتند. این خود از عواملی است که تاثیر زیادی بر جمعیت آنها دارد.

موضوع مهم دیگر این است که ناوبری‌ آنها با امواجی که از زیردریایی‌‎ها و شناورها ساطع می‌شود، دچار اشکال می‌شود و متاسفانه به سمت ساحل تغییر مسیر می‌دهند. در مد کامل به ساحل می‌آیند و موقع برگشتن در جزر به مشکل بر می‌خورند و از بین می‌روند. بعضی اوقات عوامل بیماری‌زا یا آلودگی‌ها باعث بیماری آنها شده و سبب می‌شود که خودشان را به ساحل بزنند. آنها چون اجتماعی زندگی می‌کنند، احتمال دارد که اگر سردسته دلفین‌ها به ساحل بیاید، بقیه هم خودشان را به ساحل برسانند و به گل بنشینند.

موضوع دیگر اینکه بعضی اوقات زیستگاه‌ها و محل ترددشان ناامن می‌شود که آن هم باعث کم شدن تعداد گونه‌ها می‌شود. در خلیج فارس و دریای عمان صید آنها را نداریم ولی در اقیانوس‌ها و برخی از کشورها مثل ژاپن صید آنها را هم انجام می‌دهند که مخالفینی هم در دنیا دارد.

*برای حفاظت از این پستانداران دریایی، سازمان محیط زیست چه کاری انجام داده و می‌دهد؟

برای حفاظت از این گونه‌ها نیاز به تجهیزات بسیار خاصی است. چون جمعیت آنها را نمی شود از ساحل پایش کرد، باید آنها را در دریاها در نظر بگیریم. برای این کار نیاز به شناورهای ویژه‌ای است، ضمن اینکه لازم است که از تگ‌های ماهواره‌ای برای ردیابی آنها استفاده کنیم.

باید در بحث به گل نشستن آنها، آموزش‌های لازم را به مردم ساحل نشین بدهیم که اگر با دلفینی به گل نشسته مواجه شدند، بدانند چطور برخورد کنند و آن را به آب برگردانند. سازمان محیط زیست طی چند سال گذشته، بعد از اتفاق تلخ به گِل نشستن حدود 140 دلفین در منطقه جاسک و سرمبارک، تلاش خود را جهت راه‌اندازی ایستگاه‌هایی در سواحل جنوبی کشور به عنوان ایستگاه‌های امداد و نجات پستانداران دریایی انجام داد تا در مواقع لازم ایستگاه‌ها بتوانند تجهیزات را بکار گرفته و به حیوان دربند کمک کنند.

اما متاسفانه در اجرای این طرح بخاطر بودجه زیادی که نیاز داشت، نتوانستیم موفق باشیم. فقط توانستیم یکسری تجهیزات ابتدایی را تهیه کرده و در برخی پاسگاه‌های دریایی‌ بکار ببریم. موضوع حائز اهمیت، بحث آموزش است. در سالهای گذشته بیش از 1500 دوره آموزشی داشتیم که جوامع هدف‌مان کارشناسان، مدیران، دانشگاهیان و جوامع محلی و ارگان‌های نظامی و انتظامی بود. در جوامع محلی هم بیشتر جوامع صیادی و دانش آموزی را در نظر داشتیم و تلاش کردیم که بتوانیم کل سواحل را پوشش دهیم. برای دانش‌آموزان و جوامع صیادی دوره‌های لازم را گذاشتیم که آثارش را در یکی دو مورد از به گل نشینی‌ها و دیدیم که توانستند دلفین‌ها را هدایت کرده و به دریا بازگردانند. ولی برای اجرای این کار علاوه بر آموزش، نیاز به یکسری تجهیزات است. نهنگ‌ها چون جثه‌های بزرگ و سنگینی دارند، برای نجات و بازگرداندن یکی از آنها که به گل نشسته باشد، تجهیزات خاصی لازم است.

در سال گذشته نهنگی در تور گیر کرده و به ساحل آمده بود. با همکاری نیروی دریایی تلاش کردیم آن را به دریا بازگردانیم. تمامی تورهای اطرافش را باز کرده ولی به جزر برخوردیم و چون تجهیزاتی برای بردن نهنگ به منطقه عمیق‌تری نداشتیم، متاسفانه در جزر کامل آن نهنگ از بین رفت. باید در مواقع اضطراری از بالگرد، شناورهای بزرگ و ماشین‌آلات مناسب استفاده کنیم تا شاهد این اتفاقات نباشیم. البته ردیابی هم خیلی مهم و موثر است.باید به این تکنولوژی دست پیدا کنیم. ما خوشبختانه کشوری خاص با موقعیت خاصی داریم که بسیاری از نگاه ها به این کشور است و البته در کنار آن تهدیدهایی هم داریم.

تعدادی از این تجهیزات در بحث نظامی هم استفاده می‌شود که من فکر می‌کنم راه حل اساسی‌اش بومی کردن این موضوع است. با محققین و متخصصین در حوزه‌های الکترونیک و بیولوژی در دانشگاه ها صحبت کرده‌ایم، که اگر بتوانیم این فن‌آوری را بومی کنیم، گام مهمی در حفاظت از گونه‌های آبزی برداشته‌ایم. به خصوص آنهایی که در معرض خطر انقراض هستند مانند لاک‌پشت‌های دریایی، پستانداران دریایی و گونه‌های دیگر.

*چه تهدیدهای متوجه فک‌های خزری است؟

عمده تهدید آن در جنوب دریای خزر، بحث تورهای صیادی است که متاسفانه فک ها به آنها گیر می‌کنند. صید ماهی‌های کیلکا از دیگر عواملی است که برخی صیادهای ناآگاه انجام می‌دهند. در کنار آن عوامل آلاینده و نبود مناطق استراحت‌گاهی بخاطر حجم زیادی از مناطق ساحلی که مردم به آن دسترسی دارند، تهدیدی برای فک هاست. چون برای استراحت نمی‌توانند به ساحل بیایند. متاسفانه در برخی از کشورهای شمال غرب و شمال شرق و در کشورهای حاشیه دریای خزر شکار فک ها را هم داریم. همینطور به دلیل یخ زدگی در برخی نقاط دریای خزر، شاهد عبور یخ شکن ها و شناورها هستیم و چون فک‌ها در زمستان روی یخ‌ها زادآوری می کنند، آسیب می‌بینند. ضمن اینکه استفاده از پوست آن برای لباس‌ بزرگترین عامل کاهش آنهاست. نکته مهم دیگر علاوه بر تغییرات آب وهوا، ویروس دیستمپر(Distemper) است که متاسفانه جمعیت بسیاری از فک‌های خزری را از بین برده است.

*از مرکز تحقیقات فک هلندی برایمان بگویید.

مرکز تحقیقات دریای خزر با کمک مرکز تحقیقات فک هلندی لنی پارت، احداث شده است.این مرکز درمانگاهی برای پستانداران دریایی و فک های خزری است که اگر در تورها گیر کنند، این سازمان مردم نهاد و مرکز تحقیقات بین المللی به کمک آنها‌ می‌شتابند. این مرکز کارهای خوبی انجام داده که مهمترین آن بحث فرهنگ سازی است. در منازل، زنان را ترغیب کرده فرش‌هایی با نماد فک خزری ببافند و بازاری برای فروش این محصولات ایجاد کرده است. صیادها چون این حیوان را مزاحم می‌دانستند، پس از گیرکردن در تورها، آنها را می‌کشتند. اما حالا مردم شناخت بهتری از این حیوان دارند و اگر در تور گیر کند یا خودشان آن را آزاد می‌کنند یا به همکاران محیط زیست اعلام می کنند و با آزادسازی حیوان، هدیه‌ای دریافت می‌کنند.

در این مورد کارگاه‌های آموزشی به ویژه در استانهای گلستان و مازندران برگزار شده و دوچرخه‌سوار بین المللی آقای ایرج روغن چی، طول سواحل دریای خزر را برای حمایت از فک خزری رکاب زده است.